Gökyüzündeki Komşumuz: Ay
5. Sınıf Fen Bilimleri · Fencim Akademi
Ay, birkaç gece arayla bakıldığında farklı şekillerde görünür. Buna rağmen Ay’ın kendisi bir gece yarım küreye, başka bir gece ince bir parçaya dönüşmez. Değişen şey, Güneş’in aydınlattığı yüzün Dünya’dan görülebilen bölümüdür.
Dünya’nın doğal uydusu
Ay, Dünya’nın doğal uydusudur. Uydu, bir gezegenin çevresinde dolanan gök cismidir. “Doğal” sözcüğü, Ay’ın insanlar tarafından yapılmış bir uzay aracı olmadığını belirtir. Ay yaklaşık küreseldir ve Dünya’dan küçüktür.
Ay kendi görünür ışığını üretmez. Güneş’ten gelen ışığın bir bölümünü yansıttığı için görünür. Bu nedenle Ay’ı yalnızca gece görülebilen bir ışık kaynağı olarak düşünmek doğru olmaz. Konumu ve gökyüzünün aydınlığı uygun olduğunda gündüz de görülebilir.
Ay’ın yüzeyi kaya ve tozla kaplıdır. Yüzeyde dağlar, düzlükler ve krater adı verilen çukurlar bulunur. Kraterlerin önemli bir bölümü uzaydan gelen cisimlerin yüzeye çarpmasıyla oluşmuştur. Ay’ın çevresindeki gaz tabakası son derece seyrektir; Dünya’daki gibi solunabilir bir atmosferi ve yağmur-rüzgâr düzeni yoktur. Bu nedenle yüzey izlerini değiştiren süreçler Dünya’dakinden farklıdır.
Ay’da sıvı suyla dolu denizler yoktur. Buna karşılık bazı sürekli gölgeli kutup bölgelerinde su buzu bulunduğuna ilişkin bilimsel kanıtlar vardır. Bu iki bilgi çelişmez: Suyun bulunması, her yerde sıvı su bulunduğu anlamına gelmez.
Dönme ve dolanma birlikte gerçekleşir
Ay’ın kendi ekseni çevresindeki hareketi dönme, Dünya çevresindeki hareketi dolanmadır. Ay, Dünya ile birlikte Güneş çevresindeki harekete de katılır.
Ay’ın kendi ekseni çevresindeki bir dönüşü ile Dünya çevresindeki bir dolanması yaklaşık aynı sürede tamamlanır: yaklaşık 27,3 gün. Bu uyum nedeniyle Dünya’dan Ay’ın yaklaşık aynı yüzünü görürüz. Aynı yüzü görmek, Ay’ın dönmediğini göstermez.
Bir modelde Ay’ın Dünya’ya bakan yüzüne işaret konulduğunda, Ay Dünya’nın çevresinde yer değiştirirken bu işaret de uzaydaki yönünü değiştirir. İşaretin sürekli Dünya’ya bakabilmesi için Ay’ın kendi ekseni çevresinde dönmesi gerekir.
Boyutlar ve uzaklıklar ölçekli değildir.
Ay’ın evreleri nasıl oluşur?
Güneş, olağan durumda Ay’ın yaklaşık yarısını aydınlatır. Ay Dünya’nın çevresinde dolanırken, aydınlık yarının bize dönük bölümünü farklı büyüklüklerde görürüz. Bu görünümlere Ay’ın evreleri denir.
Ana evreler sırasıyla şöyledir:
| Ana evre | Dünya’dan görülen aydınlık bölüm |
|---|---|
| Yeni ay | Bize dönük yüzün aydınlık bölümü görünmez veya çok az görünür. |
| İlk dördün | Ay diskinin yarısı aydınlık görünür. |
| Dolunay | Bize dönük disk yaklaşık bütünüyle aydınlık görünür. |
| Son dördün | Diskin yine yarısı, ilk dördünden farklı tarafı aydınlık görünür. |
Yeni ay ile ilk dördün arasında büyüyen hilal, ilk dördün ile dolunay arasında büyüyen şişkin ay görülür. Dolunaydan sonra aydınlık görünüm küçülür: Önce küçülen şişkin ay, son dördünden sonra da küçülen hilal gelir. Ardından yeni ay evresi yeniden başlar.
Türkiye gibi Kuzey Yarım Küre’deki yerlerden hazırlanan standart ve dik tutulan şemalarda ilk dördünün sağ, son dördünün sol yarısı aydınlık gösterilir. Ancak Ay’ın gökyüzündeki duruşu ve gözlemcinin konumu görünüşü döndürebilir. Evreyi anlamanın temeli, yalnızca sağ-sol ezberlemek değil, aydınlık bölümün büyüyüp küçüldüğünü ve Güneş-Dünya-Ay konumlarını birlikte değerlendirmektir.
Konumlar şematiktir; evre görünüşleri Dünya’daki gözlemci içindir.
Bir yeni aydan sonraki yeni aya kadar geçen süre yaklaşık 29,5 gündür. Ana evreler arasında yaklaşık birer hafta vardır; bu aralıklar tam yedi gün olmak zorunda değildir. Evre döngüsünün 27,3 günlük dolanma süresinden uzun olmasının nedeni, bu sırada Dünya’nın da Güneş çevresinde ilerlemesidir. Ay’ın aynı aydınlanma düzenine ulaşabilmesi için biraz daha yol alması gerekir.
Ay’ın evreleri, Dünya’nın gölgesinin her ay Ay’ın üzerine düşmesiyle oluşmaz. Evrelerde esas olan, Ay’ın Güneş tarafından aydınlanan bölümünü hangi yönden gördüğümüzdür. Dünya’nın gölgesinin Ay’a düşmesi, ayrı bir olay olan Ay tutulmasıdır.
Gözlemden modele
Bir evre kaydında tarih, gözlenen görünüm ve gözlemin yapıldığı saat birlikte değerlendirilir. Bulut nedeniyle Ay’ın görülememesi, o gün yeni ay olduğu sonucunu vermez. Benzer biçimde yalnızca iki günün görüntüsü bütün döngünün süresini belirlemek için yeterli değildir. Farklı tarihlerdeki kayıtlar bir araya geldiğinde tekrar eden sıra ortaya çıkar.
Uzaydan çizilen bir modelde Ay’ın yarısı aydınlık gösterilirken, aynı konum için Dünya’dan görünüş küçük ayrı bir diskle gösterilebilir. Bu iki görüntü farklı bakış noktalarına aittir. Modellerin doğru okunması için bakış noktasının belirtilmesi gerekir.
Hızlı Tekrar
Ay’ın dönmesi ve Dünya çevresinde dolanması yaklaşık eş sürelidir → yaklaşık aynı yüzü görünür.
Konum değişmesi → aydınlık yarının görünen bölümünün değişmesi → evreler.
Yeni ay → ilk dördün → dolunay → son dördün → yeni ay: yaklaşık 29,5 günlük döngü.
Kaynakça ve Telif
Bu konu anlatımı, ilgili Millî Eğitim Bakanlığı Fen Bilimleri öğretim programı ve aşağıdaki bilimsel/eğitsel kaynaklardan doğrulanan bilgiler temelinde Fencim için özgün olarak hazırlanmıştır.
Başlıca Kaynaklar
- MEB — 5. sınıf Gökyüzündeki Komşularımız ve Biz öğretim programı
- NASA — Ay’ın özellikleri
- NASA — Ay’ın evreleri
Telif ve Kullanım Uyarısı
© Fencim — Tüm hakları saklıdır.
Fencim tarafından özgün olarak hazırlanan metinler ve Fencim'e ait özgün görsel çalışmalar; yazılı izin olmaksızın bütünüyle veya esaslı kısmıyla kopyalanamaz, yeniden yayımlanamaz ya da başka bir internet sitesinde/dijital platformda Fencim içeriği yerine kullanılamaz.
Üçüncü taraf kaynaklara, eserlere, markalara ve diğer fikrî mülkiyet unsurlarına ait haklar ilgili hak sahiplerine aittir.
Konuyu Anladın mı?
“Hızlı Tekrar” bölümünü okuduktan sonra metne bakmadan konunun ana fikirlerini kendi cümlelerinle açıklamayı dene. Metindeki bir örneği seçip hangi kavramı anlattığını söyle. Takıldığın noktada ilgili başlığa dönerek yeniden okuyabilirsin.