Maddenin Hâl Değişimi
5. Sınıf Fen Bilimleri · Fencim Akademi
Dondurucudan çıkarılan buz bir süre sonra suya dönüşür. Aynı su yeniden dondurulduğunda başka bir maddeye dönüşmüş olmaz. Değişen, suyun fiziksel hâlidir.
Hâl değişiminde maddeye ne olur?
Maddenin katı, sıvı veya gaz durumlarından birinden diğerine geçmesine hâl değişimi denir. Taneciklerin yerleşimi ve hareket biçimi değişir; maddenin kimliği korunur. Buzun erimesiyle oluşan sıvı yine sudur.
Hâl değişimleri, çevreyle enerji alışverişiyle ilişkilidir. Madde bazı geçişlerde ısı alır, bazılarında ısı verir.
| Geçiş | Olayın adı | Maddenin enerji alışverişi |
|---|---|---|
| Katı → sıvı | Erime | Isı alır. |
| Sıvı → katı | Donma | Isı verir. |
| Sıvı → gaz | Buharlaşma | Isı alır. |
| Gaz → sıvı | Yoğuşma | Isı verir. |
| Katı → doğrudan gaz | Süblimleşme | Isı alır. |
| Gaz → doğrudan katı | Kırağılaşma | Isı verir. |
“Isı verir” ifadesi maddenin mutlaka sıcak olduğu anlamına gelmez. Donmakta olan su da çevresine enerji aktarır. Isı alışverişinin yönü, birbirleriyle etkileşen maddelerin koşullarıyla değerlendirilir.
Erime ve donmayı ayırmak
Buzun sıvı suya dönüşmesi erimedir. Sıvı suyun buz hâline geçmesi donmadır. Bir maddeyi küçük parçalara ayırmak ise hâl değişimi değildir; parçalanan buz hâlâ katıdır.
Tuzun suda gözden kaybolması da erime olarak adlandırılmaz. Burada tuz su içinde çözünür. Erime, bir katının kendi sıvı hâline geçmesidir; çözünmede bir madde başka bir maddenin içinde dağılır.
Buharlaşma ile kaynama aynı gözlem değildir
Bir bardaktaki su, kaynamadığı hâlde zamanla azalabilir. Buharlaşma sıvının yüzeyinde ve sıvının bulunduğu farklı sıcaklıklarda gerçekleşebilir. Çamaşırların kuruması buna örnektir.
Kaynama sırasında ise sıvının içinde de buhar kabarcıkları oluşur. Kaynama sıcaklığı maddenin cinsine ve basınç gibi koşullara bağlıdır. Kaynama için uygun koşullara ulaşılması gerekir; her buharlaşma kaynama değildir.
Görünür beyaz bulutla gaz hâlindeki su buharı da ayrılmalıdır. Su buharı gözle görülmez. Soğuk havada görülen beyaz görünüm, suyun küçük damlacıklar veya uygun koşullarda buz kristalleri hâlinde bulunmasıyla ilişkilidir.
Yoğuşma ve doğrudan geçişler
Soğuk bir şişenin dış yüzeyindeki damlacıklar, çoğunlukla havadaki su buharının soğuyup yoğuşmasıyla oluşur. Şişenin içindeki suyun camdan sızması gerekmez. Benzer biçimde bulutların oluşumunda havadaki su buharının yoğuşması ve bazı koşullarda buz kristali oluşumu rol oynar.
Katının sıvı olmadan gaz hâline geçmesi süblimleşmedir. Katı karbondioksit, uygun ortam koşullarında bu geçişe örnektir. Gazdan doğrudan katıya geçişe ise kırağılaşma denir; yeterince soğuk yüzeylerde su buharından kırağı oluşabilir.
Bir olay yorumlanırken yalnızca “beyaz görünüyor” veya “gözden kayboldu” gözlemiyle karar verilmez. Başlangıç ve son hâl, ortam koşulları ve enerji alışverişi birlikte değerlendirilir. Böylece gözlenen bir olaydan yeni bir durum için gerekçeli tahmin kurulabilir.
Hızlı Tekrar
Isı alan geçişler: erime, buharlaşma, süblimleşme.
Isı veren geçişler: donma, yoğuşma, kırağılaşma.
Yüzeyden gazlaşma → buharlaşma; sıvı içinde buhar kabarcıkları oluşması → kaynama.
Hâl değişimi → tanecik düzeni değişir, maddenin kimliği korunur.
Kaynakça ve Telif
Bu konu anlatımı, ilgili Millî Eğitim Bakanlığı Fen Bilimleri öğretim programı ve aşağıdaki bilimsel/eğitsel kaynaklardan doğrulanan bilgiler temelinde Fencim için özgün olarak hazırlanmıştır.
Başlıca Kaynaklar
Telif ve Kullanım Uyarısı
© Fencim — Tüm hakları saklıdır.
Fencim tarafından özgün olarak hazırlanan metinler ve Fencim'e ait özgün görsel çalışmalar; yazılı izin olmaksızın bütünüyle veya esaslı kısmıyla kopyalanamaz, yeniden yayımlanamaz ya da başka bir internet sitesinde/dijital platformda Fencim içeriği yerine kullanılamaz.
Üçüncü taraf kaynaklara, eserlere, markalara ve diğer fikrî mülkiyet unsurlarına ait haklar ilgili hak sahiplerine aittir.
Konuyu Anladın mı?
“Hızlı Tekrar” bölümünü okuduktan sonra metne bakmadan konunun ana fikirlerini kendi cümlelerinle açıklamayı dene. Metindeki bir örneği seçip hangi kavramı anlattığını söyle. Takıldığın noktada ilgili başlığa dönerek yeniden okuyabilirsin.