Tam Gölgenin Oluşumu
5. Sınıf Fen Bilimleri · Fencim Akademi
Bir lambanın önüne konulan elin duvardaki gölgesi, el yer değiştirdikçe büyüyebilir veya küçülebilir. Elin kendisi aynı büyüklükte kaldığı hâlde gölgenin değişmesi, ışık kaynağıyla cisim ve duvar arasındaki konum ilişkisine bağlıdır.
Işığın ulaşamadığı bölge
Opak bir cisim, kaynaktan gelen ışığın bir bölümünü engeller. Cismin arkasında, kaynağın ışığının ulaşamadığı bir bölge oluşur. Kaynaktan doğrudan ışık almayan bu bölge tam gölgedir. Bir perde veya duvar bu bölgeyi kestiğinde yüzey üzerinde gölge görünür.
Basit modelde noktasal ya da çok küçük bir ışık kaynağı, opak cisim ve perde kullanılır. Gölge cismin kaynağa bakan tarafında değil, ışığın geliş yönüne göre arkasında oluşur. Başka kaynaklardan veya çevreden yansıyan ışık geliyorsa gerçek ortamdaki gölge tamamen siyah görünmeyebilir.
Gölgenin sınırı nasıl belirlenir?
Işık kaynağından cismin dış kenarlarına ulaşan sınır ışınları çizilir. Bu doğrular cismin kenarından sonra perdeye kadar uzatılır. Perde üzerinde bu sınırlar arasında kalan bölge, cismin engellediği ışığın oluşturduğu gölgeyi gösterir.
Işınlar opak cismin içinden geçirilmez. İki boyutlu bir kesitte üst ve alt kenar kullanılır; üç boyutlu gerçek durumda cismin bütün çevresi gölgenin sınırını belirler.
Gölgenin biçimi cismin biçimiyle ve kaynağa göre duruşuyla ilişkilidir. Aynı nesne döndürüldüğünde farklı bir gölge oluşturabilir. Bu yüzden yalnızca bir gölgeye bakarak cismin üç boyutlu biçimi her zaman kesin belirlenemez.
Uzaklık değişirse gölge de değişir
Aşağıdaki ilişkiler, küçük kaynak, aynı cisim ve aynı doğrultuda yerleştirilmiş perde modeli için geçerlidir:
| Değişiklik | Sabit tutulanlar | Gölgedeki değişim |
|---|---|---|
| Cisim kaynağa yaklaştırılır. | Kaynak ve perde | Gölge büyür. |
| Cisim perdeye yaklaştırılır. | Kaynak ve perde | Gölge küçülür. |
| Perde cisimden uzaklaştırılır. | Kaynak ve cisim | Gölge büyür. |
| Kaynak cisimden uzaklaştırılır. | Cisim ve perde | Gölge küçülür. |
Kaynağa yaklaşan cisim, ışınların daha geniş açılı bir bölümünü engeller. Işınlar perdeye kadar ilerlediğinde engellenen alanın sınırları birbirinden daha uzak olur. Gölgenin büyümesi bu geometrik ilişkiyle açıklanır; cismin büyüdüğü anlamına gelmez.
Bir karşılaştırmada hem kaynak hem perde hem cisim aynı anda değiştirilirse, sonucu tek bir uzaklığa bağlamak mümkün olmayabilir. Bu nedenle hangi parçanın hareket ettiği kadar hangilerinin sabit kaldığı da okunmalıdır.
Güneş’in gökyüzündeki görünür konumunun gün boyunca değişmesi de nesnelerin gölge yönünü ve uzunluğunu değiştirir. Bu günlük gözlemde kaynak çok uzakta olduğundan, masaüstündeki küçük lamba modelinin bütün ayrıntıları aynen uygulanmaz; her model kendi koşullarıyla yorumlanır.
Hızlı Tekrar
Küçük ışık kaynağı + opak engel → arkasında tam gölge.
Sınır ışınları → gölgenin perde üzerindeki sınırı.
Gölge büyüklüğü → cismin boyutu ve kaynak–cisim–perde konumlarının ortak sonucu.
Kaynakça ve Telif
Bu konu anlatımı, ilgili Millî Eğitim Bakanlığı Fen Bilimleri öğretim programı ve aşağıdaki bilimsel/eğitsel kaynaklardan doğrulanan bilgiler temelinde Fencim için özgün olarak hazırlanmıştır.
Başlıca Kaynaklar
Telif ve Kullanım Uyarısı
© Fencim — Tüm hakları saklıdır.
Fencim tarafından özgün olarak hazırlanan metinler ve Fencim'e ait özgün görsel çalışmalar; yazılı izin olmaksızın bütünüyle veya esaslı kısmıyla kopyalanamaz, yeniden yayımlanamaz ya da başka bir internet sitesinde/dijital platformda Fencim içeriği yerine kullanılamaz.
Üçüncü taraf kaynaklara, eserlere, markalara ve diğer fikrî mülkiyet unsurlarına ait haklar ilgili hak sahiplerine aittir.
Konuyu Anladın mı?
“Hızlı Tekrar” bölümünü okuduktan sonra metne bakmadan konunun ana fikirlerini kendi cümlelerinle açıklamayı dene. Metindeki bir örneği seçip hangi kavramı anlattığını söyle. Takıldığın noktada ilgili başlığa dönerek yeniden okuyabilirsin.