Bileşke Kuvvet
6. Sınıf Fen Bilimleri · Fencim Akademi
Bir kutuyu iki kişi aynı yöne ittiğinde etkileri birbirini destekler. Kişiler zıt yönlerden ittiğinde ise kuvvetlerin büyüklükleri önem kazanır. Kutunun hareketindeki değişimi açıklarken kuvvetleri tek tek saymak yerine birlikte oluşturdukları etki değerlendirilir.
Kuvvetin dört özelliği
Kuvvetin büyüklüğü, yönü, doğrultusu ve uygulama noktası vardır. Büyüklük newton (N) ile belirtilir. Ok çiziminde okun ucu yönü, uzunluğu ise seçilen ölçeğe göre büyüklüğü temsil eder.
Doğrultu ile yön aynı değildir. Doğu–batı bir doğrultudur; doğu ve batı bu doğrultu üzerindeki zıt yönlerdir. Kuzey–güney doğrultusu da kuzey ve güney yönlerini içerir. Bu konuda aynı doğrultuda etki eden kuvvetler ele alınır.
Bileşke kuvveti bulmak
Bir cisme etki eden kuvvetlerin birlikte oluşturduğu etkiyi temsil eden tek kuvvete bileşke kuvvet denir. Net kuvvet ifadesi de kullanılır.
Aynı yönlü kuvvetlerin büyüklükleri toplanır. Bir kutuya doğu yönünde 6 N ve 4 N kuvvet uygulandığında bileşke doğuya doğru 10 N olur. İki kuvvetin de yönü aynı olduğu için sonuç da o yöndedir.
Zıt yönlü kuvvetlerde büyükten küçük çıkarılır. Doğuya 9 N, batıya 5 N uygulandığında bileşke doğuya doğru 4 N’dur. Sonucun yönü büyük kuvvetin yönüdür.
İkiden fazla kuvvet varsa önce her yöndeki kuvvetler kendi içinde toplanır. Örneğin doğuya 3 N ve 7 N, batıya 6 N uygulanırsa doğu toplamı 10 N olur; bileşke 4 N doğudur.
Kuvvet oklarını karşılaştırırken ortak ölçek gerekir. Bir çizimde 1 cm, 2 N’u gösteriyorsa 6 N’luk ok 3 cm çizilir. Farklı ölçekli iki şeklin ok uzunluklarını doğrudan karşılaştırmak yanıltıcıdır.
Dengelenmiş kuvvetler
Bileşke kuvvet sıfırsa cisim dengelenmiş kuvvetlerin etkisindedir. Zıt yönlü 8 N ve 8 N kuvvetin bileşkesi sıfırdır. Bu, cisme hiç kuvvet etki etmediği anlamına gelmez; etkiler birbirini dengeler.
Duran cisim dengelenmiş kuvvetler altında durmaya devam eder. Hareketli cisim ise doğrultusunu, yönünü ve süratini koruyarak hareket edebilir. Bu nedenle “net kuvvet sıfırsa cisim kesin duruyordur” sonucu yanlıştır.
Masa üzerindeki hareketsiz kitapta aşağı yönlü ağırlık, masanın yukarı yönlü destek kuvvetiyle dengelenir. Sabit hızlı bir araçta da ileri ve geri yönlü toplam etkiler dengelenebilir.
Dengelenmemiş kuvvetler
Bileşke kuvvet sıfırdan farklıysa kuvvetler dengelenmemiştir. Cismin hareketi değişir: Duran cisim harekete geçebilir; hareketli cisim hızlanabilir, yavaşlayabilir veya yön değiştirebilir.
Bileşkenin yönü, cismin her anki hareket yönüyle aynı olmak zorunda değildir. Doğuya giden bir araç üzerinde batıya doğru net kuvvet bulunması, aracın o anda batıya gittiğini göstermez; araç önce yavaşlıyor olabilir. Hareketi yorumlamak için başlangıç durumu da bilinmelidir.
Dengeleyici kuvvet
Bileşkeyi sıfırlamak için eklenen kuvvete dengeleyici kuvvet denir. Büyüklüğü bileşkeye eşit, yönü zıttır. Bileşke 4 N doğuya ise dengeleyici 4 N batıya olmalıdır.
Dengeleyici, kuvvetler arasındaki ilişkinin adıdır; yeni bir kuvvet türü değildir. Bir itme, çekme veya sürtünme kuvveti uygun durumda dengeleyici olabilir. Kuvvetlerin dengelenmesi de hareketli cismin aniden durması anlamına gelmez.
Hızlı Tekrar
Aynı yön → topla. Zıt yön → büyükten küçüğü çıkar, büyük kuvvetin yönünü koru.
Net kuvvet 0: durma veya sabit hızlı hareket. Net kuvvet sıfırdan farklı: hareket değişir.
Dengeleyici kuvvet, bileşkeye eşit büyüklükte ve zıt yöndedir.
Kaynakça ve Telif
Bu konu anlatımı, ilgili Millî Eğitim Bakanlığı Fen Bilimleri öğretim programı ve aşağıdaki bilimsel/eğitsel kaynaklardan doğrulanan bilgiler temelinde Fencim için özgün olarak hazırlanmıştır.
Başlıca Kaynaklar
- MEB — 6. sınıf Kuvvetin Etkisinde Hareket öğretim programı
- OpenStax — Newton’un birinci hareket yasası
Telif ve Kullanım Uyarısı
© Fencim — Tüm hakları saklıdır.
Fencim tarafından özgün olarak hazırlanan metinler ve Fencim'e ait özgün görsel çalışmalar; yazılı izin olmaksızın bütünüyle veya esaslı kısmıyla kopyalanamaz, yeniden yayımlanamaz ya da başka bir internet sitesinde/dijital platformda Fencim içeriği yerine kullanılamaz.
Üçüncü taraf kaynaklara, eserlere, markalara ve diğer fikrî mülkiyet unsurlarına ait haklar ilgili hak sahiplerine aittir.
Konuyu Anladın mı?
“Hızlı Tekrar” bölümünü okuduktan sonra metne bakmadan konunun ana fikirlerini kendi cümlelerinle açıklamayı dene. Metindeki bir örneği seçip hangi kavramı anlattığını söyle. Takıldığın noktada ilgili başlığa dönerek yeniden okuyabilirsin.