Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme
6. Sınıf Fen Bilimleri · Fencim Akademi
Bir fasulyenin filizlenmesi, tırtılın kelebeğe dönüşmesi ve bebeğin büyümesi canlılığın farklı süreçleridir. Bunların hepsi “çoğalma” değildir. Üreme yeni bireylerin oluşmasını, büyüme boyut ve kütlede artışı, gelişme ise yapı ve işlevlerin zamanla olgunlaşmasını anlatır.
Eşeyli ve eşeysiz üreme
Eşeyli üremede yumurta ve sperm gibi eşey hücreleri döllenmeyle birleşir. Oluşan yeni bireyin kalıtsal özellikleri, eşey hücrelerinden gelen bilgilerin birleşmesiyle şekillenir. Bu nedenle yavrular birbirinin veya ebeveynlerinin tam kopyası değildir.
Eşeysiz üremede eşey hücrelerinin birleşmesi olmadan tek bir canlıdan yeni bireyler oluşur. Yeni bireyler genellikle ana canlıya kalıtsal bakımdan çok benzer. Çevresel etkiler ve kalıtsal değişiklikler nedeniyle bütün bireylerin her özelliğinin mutlaka aynı olacağı söylenemez.
| Eşeysiz üreme biçimi | Temel süreç | Örnek |
|---|---|---|
| Bölünme | Bir hücreli canlının bölünmesiyle yeni bireyler oluşur. | Amip |
| Tomurcuklanma | Ana canlı üzerinde gelişen çıkıntı yeni bireye dönüşür. | Hidra, maya |
| Vejetatif üreme | Bitkinin kök, gövde veya yaprak gibi kısımlarından yeni bitki gelişir. | Patates yumrusu, çileğin sürünücü gövdesi |
| Rejenerasyonla üreme | Uygun bir parçadan bütün bir yeni birey oluşur. | Planarya |
Her yenilenme üreme değildir. Bir yaranın iyileşmesi veya kertenkelenin kaybettiği kuyruğun yenilenmesi yeni bir birey oluşturmaz. Rejenerasyonun üreme sayılması için canlı sayısının artması gerekir.
Çiçekli bitkinin yapısı
Bitkiler çiçekli ve çiçeksiz gruplar altında ele alınabilir. Fasulye ve elma çiçekli bitkilere; eğrelti otu ve kara yosunu çiçeksiz bitkilere örnektir.
Çiçekli bitkide kök tutunma, su ve mineral alma; gövde taşıma ve destek; yaprak uygun koşullarda besin üretimi gibi görevler üstlenir. Çiçek, eşeyli üremede görev alan yapıları taşır.
Çanak yapraklar tomurcuğu korumaya yardım eder. Taç yaprakların renk ve biçimleri birçok bitkide tozlaştırıcıların çekilmesinde rol oynar. Erkek organ, başçık ve sapçıktan; dişi organ, tepecik, dişicik borusu ve yumurtalıktan oluşur. Polenler başçıkta bulunur. Yumurta hücresi, yumurtalık içindeki tohum taslağında yer alır.
Tozlaşma, polenin dişi organın tepeciğine taşınmasıdır. Rüzgâr veya böcekler gibi taşıyıcılar rol oynayabilir. Polen ile yumurta hücresi aynı şey değildir; tozlaşma da döllenmeyle eş anlamlı değildir.
Uygun koşullarda tozlaşmayı döllenme izler. Döllenmeden sonra tohum taslağından tohum gelişir; yumurtalık çoğunlukla meyvenin oluşumuna katılır. Tohum yeni bitkinin embriyosunu ve başlangıç gelişimini destekleyen yapıları içerir. Meyve, tohumların korunmasına ve yayılmasına yardımcı olabilir.
Tohumdan yeni bitkiye
Tohumun uygun koşullarda büyümeye başlaması çimlenmedir. Canlı bir tohumun çimlenmesi için yeterli su, oksijen ve uygun sıcaklık gerekir. Su, süreçlerin başlamasını; oksijen, gerekli enerjinin sağlanmasını destekler. Uygun sıcaklık aralığı türe göre değişir.
Toprak, çimlenmenin her durumda zorunlu koşulu değildir. Tohum uygun nemli bir ortamda da çimlenebilir. Başlangıçta depolanmış besinler kullanılır. Işığın çimlenmeye etkisi türe göre değişir; birçok tohum ışık olmadan da çimlenebilir. Yapraklar gelişip bitki besin üretmeye başladığında uygun ışık önem kazanır.
Çimlenme → fide → gelişmiş bitki → çiçek ve tohum oluşumu, çiçekli bitkinin yaşam döngüsündeki temel aşamalardır. Her bitki bu aşamaları aynı sürede tamamlamaz.
Örneğin suyun etkisini gösteren bir karşılaştırmada aynı tür ve benzer özellikte tohumlar, aynı sıcaklık ve benzer ortamlarda tutulur; yalnız su koşulu değiştirilir. Su koşulu bağımsız değişken, çimlenme durumu bağımlı değişkendir. Tohum türü ve sıcaklık aynı tutulur. Aynı anda sıcaklık da değişirse sonucun yalnız suya bağlı olduğu söylenemez.
Aşırı su her zaman daha iyi değildir; ortamın havalanmasını azaltabilir. Kirlilik, uygun olmayan sıcaklık ve tozlaştırıcı canlıların azalması da bitkinin üreme ve gelişmesini etkileyebilir. Çiçeklerin ve doğal yaşam alanlarının korunması bu ilişkiler nedeniyle önemlidir.
Hayvanlarda büyüme ve gelişme
Hayvanlarda doğurarak veya yumurtayla çoğalma görülebilir. Kedi doğurarak, tavuk yumurtayla çoğalır. Bu ayrım yavrunun yaşam döngüsünü anlamaya yardım eder; tek başına bütün bakım özelliklerini belirlemez.
Bazı hayvanların yavruları, erişkinlerinden belirgin biçimde farklı görünür ve farklı yaşam özellikleri taşır. Gelişim sırasında gerçekleşen bu belirgin değişime başkalaşım denir.
Kelebekte yumurta → larva (tırtıl) → pupa → ergin kelebek sırası görülür. Pupa yalnızca “uyuyan tırtıl” değildir; gelişimin önemli bir aşamasıdır. Kurbağada yumurtadan çıkan iribaş büyür, bacakları gelişir ve erişkin biçimine dönüşür. Her hayvan başkalaşım geçirmez; yavru kedinin büyümesi kelebek başkalaşımıyla aynı süreç değildir.
Yeterli ve uygun besin, su, sıcaklık, yaşam alanı ve hastalıklardan korunma hayvanların gelişimini etkiler. Yavru bakımı türler arasında değişir. Bir yaşam döngüsündeki tek aşamanın zarar görmesi, sonraki kuşakların oluşmasını da etkileyebilir.
İnsanda üremeyi sağlayan yapılar
İnsanlarda eşeyli üreme görülür. Yumurtalıklar yumurta hücrelerinin olgunlaşmasında ve eşeysel hormonların üretiminde görev alır. Yumurta kanalı, yumurtanın rahme doğru ilerlediği yoldur; döllenme genellikle burada gerçekleşir. Rahim (döl yatağı), embriyonun yerleşip geliştiği organdır. Vajina, rahmin dış ortamla bağlantısını sağlayan kanaldır.
Testisler sperm üretir ve eşeysel hormon salgılar. Sperm kanalları spermlerin taşınmasını sağlar. Yardımcı bezlerin salgıları spermlerin bulunduğu sıvının oluşumuna katılır. Penis, bu sıvının dışarı iletilmesinde görev alan yapıdır. Yapılar, dış görünüşlerinden çok işlevleriyle değerlendirilir.
Döllenme, sperm ile yumurta hücresinin birleşmesidir. Oluşan ilk hücre zigottur. Bölünmeler ve gelişim sonucunda embriyo oluşur; rahme yerleşen embriyo gelişir ve ilerleyen dönemde fetüs olarak adlandırılır. Doğumla birlikte bebeklik dönemi başlar. Zigot → embriyo → fetüs → bebek sırası, aynı bireyin gelişim aşamalarını anlatır; her aşamada yeni bir canlı sayısı eklenmez.
Döllenmenin ve embriyonun rahme yerleşmesinin gerçekleşmediği bir döngüde, rahim iç yüzeyinin hazırlanmış bölümünün kanla birlikte dışarı atılması âdet kanaması olarak görülür. Âdet döngüsü doğal bir biyolojik süreçtir; “kirli kanın temizlenmesi” değildir. Döngü uzunluğu kişiden kişiye ve zamanla değişebilir, özellikle ilk yıllarda her ay tam aynı gün beklenmez.
Hızlı Tekrar
Üreme yeni birey; büyüme boyut artışı; gelişme yapı ve işlevlerin olgunlaşmasıdır.
Tozlaşma polenin taşınması, döllenme eşey hücrelerinin birleşmesidir. Çimlenmede su, oksijen ve uygun sıcaklık önemlidir.
Başkalaşım, bazı hayvanlarda yavrudan erişkine belirgin yapı değişimidir. İnsanda temel sıra: sperm + yumurta → zigot → embriyo → fetüs → bebek.
Kaynakça ve Telif
Bu konu anlatımı, ilgili Millî Eğitim Bakanlığı Fen Bilimleri öğretim programı ve aşağıdaki bilimsel/eğitsel kaynaklardan doğrulanan bilgiler temelinde Fencim için özgün olarak hazırlanmıştır.
Başlıca Kaynaklar
- MEB — 6. sınıf Canlılarda Sistemler öğretim programı
- OpenStax — Üreme biçimleri
- OpenStax — Tozlaşma, döllenme ve tohum gelişimi
- MedlinePlus — Doğum öncesi gelişim
- NICHD — Ergenlik
Telif ve Kullanım Uyarısı
© Fencim — Tüm hakları saklıdır.
Fencim tarafından özgün olarak hazırlanan metinler ve Fencim'e ait özgün görsel çalışmalar; yazılı izin olmaksızın bütünüyle veya esaslı kısmıyla kopyalanamaz, yeniden yayımlanamaz ya da başka bir internet sitesinde/dijital platformda Fencim içeriği yerine kullanılamaz.
Üçüncü taraf kaynaklara, eserlere, markalara ve diğer fikrî mülkiyet unsurlarına ait haklar ilgili hak sahiplerine aittir.
Konuyu Anladın mı?
“Hızlı Tekrar” bölümünü okuduktan sonra metne bakmadan konunun ana fikirlerini kendi cümlelerinle açıklamayı dene. Metindeki bir örneği seçip hangi kavramı anlattığını söyle. Takıldığın noktada ilgili başlığa dönerek yeniden okuyabilirsin.