Güneş ve Ay Tutulmaları
6. Sınıf Fen Bilimleri · Fencim Akademi
Ay’ın evreleri düzenli olarak değişir; tutulmalar ise her ay görülmez. Tutulmanın oluşması için yalnızca bir evreye ulaşılması yeterli değildir. Güneş, Dünya ve Ay’ın gölgelerin birbirine ulaşmasını sağlayan uygun konumlarda bulunması gerekir.
Tutulmanın temeli: Işığın engellenmesi
Güneş ışığı Dünya ve Ay’ı aydınlatır. Bu gök cisimleri opak oldukları için arkalarında gölge bölgeleri oluşur. Bir gök cisminin bu gölge bölgesine girmesi veya bir gözlemci için Güneş’i örtmesi tutulmayla ilişkilidir.
Çizimlerde Güneş ışınlarının yönü Güneş’ten dışarıya doğrudur. Dünya ve Ay, Güneş’e doğru ışık göndererek tutulma oluşturmaz. Temel olay, Güneş ışığının bir bölümünün engellenmesidir.
Güneş tutulması
Güneş tutulmasında Ay, Güneş ile Dünya arasındadır. Sıralama Güneş → Ay → Dünya biçimindedir. Ay’ın gölgesinin düştüğü uygun Dünya bölgelerinde Güneş diskinin bir bölümü veya tamamı örtülmüş görünür.
Bu olay yeni ay evresinde gerçekleşebilir. Ay, Güneş’ten çok küçük olmasına rağmen Dünya’ya çok daha yakın olduğu için gökyüzünde Güneş’i örtebilecek görünür büyüklüğe sahiptir.
Tutulma Dünya’nın her yerinden aynı biçimde görülmez. Ay’ın gölgesi Dünya’nın sınırlı bir bölümüne düşer. Dünya’nın gece tarafındaki bir gözlemci o anda Güneş tutulmasını göremez.
Güneş’e doğrudan bakmak gözlere zarar verebilir. Normal güneş gözlüğü güvenli tutulma gözlem aracı değildir. Gözlem, uygun ve doğrulanmış Güneş gözlem donanımı ve yetişkin rehberliği gerektirir; teleskop veya dürbünle filtresiz bakılmaz.
Ay tutulması
Ay tutulmasında Dünya, Güneş ile Ay arasındadır. Sıralama Güneş → Dünya → Ay biçimindedir. Ay, Dünya’nın gölge bölgesinden geçtiğinde doğrudan aldığı Güneş ışığının bir bölümü veya tamamı engellenir.
Bu olay dolunay evresinde gerçekleşebilir. Ay tutulması, uygun hava koşullarında Dünya’nın Ay’ı görebilen gece tarafındaki geniş bir bölgeden izlenebilir. Ay kendi ışığını kaybetmiş bir yıldız değildir; üzerine ulaşan ışık koşulları değişmiştir.
| Özellik | Güneş tutulması | Ay tutulması |
|---|---|---|
| Arada bulunan gök cismi | Ay | Dünya |
| Gölgesi etkili olan cisim | Ay | Dünya |
| Gölgenin ulaştığı yer | Dünya’nın bir bölümü | Ay |
| İlgili evre | Yeni ay | Dolunay |
| Dünya’dan gözlem | Gündüz tarafında sınırlı bölge | Ay’ın görülebildiği gece bölgesi |
Her yeni ay ve dolunay neden tutulma değildir?
Ay’ın Dünya çevresindeki yörünge düzlemi, Dünya’nın Güneş çevresindeki yörünge düzlemine eğiktir. Bu yüzden çoğu yeni ayda Ay’ın gölgesi Dünya’nın altından veya üstünden geçer. Çoğu dolunayda da Ay, Dünya’nın gölgesinin dışından geçer.
Ay evreleri, normal olarak Dünya’nın gölgesinden oluşmaz. Evrelerde Ay’ın aydınlık yarısının Dünya’dan görülen bölümü değişir. Dünya gölgesinin Ay üzerine düşmesi, özel bir hizalanma olan Ay tutulmasıdır.
Tutulma modelinin sınırları
Işık kaynağı ve iki küreyle hazırlanan bir model, hangi cismin arada olduğunu ve gölgenin nereye düştüğünü gösterebilir. Ancak kürelerin gerçek büyüklük oranları ve aralarındaki uzaklıklar çoğunlukla korunmaz. Bu modelden gerçek tutulma süresi hesaplanamaz.
Modelde yalnızca üç cismin yan yana çizilmesi yeterli değildir. Işık yönü, gölge bölgesi ve tutulmayı gören yer birbiriyle tutarlı olmalıdır. Aynı konumdan yapılan farklı gözlemler de bu ilişkilerle açıklanır.
Hızlı Tekrar
Güneş tutulması: Güneş–Ay–Dünya; yeni ayda, Ay gölgesi Dünya üzerinde.
Ay tutulması: Güneş–Dünya–Ay; dolunayda, Dünya gölgesi Ay üzerinde.
Yörünge düzlemlerinin eğikliği nedeniyle her yeni ay ve dolunayda tutulma gerçekleşmez.
Kaynakça ve Telif
Bu konu anlatımı, ilgili Millî Eğitim Bakanlığı Fen Bilimleri öğretim programı ve aşağıdaki bilimsel/eğitsel kaynaklardan doğrulanan bilgiler temelinde Fencim için özgün olarak hazırlanmıştır.
Başlıca Kaynaklar
- MEB — 6. sınıf Güneş Sistemi ve Tutulmalar öğretim programı
- NASA — Tutulmaların geometrisi
- NASA — Ay ve tutulmalar
Telif ve Kullanım Uyarısı
© Fencim — Tüm hakları saklıdır.
Fencim tarafından özgün olarak hazırlanan metinler ve Fencim'e ait özgün görsel çalışmalar; yazılı izin olmaksızın bütünüyle veya esaslı kısmıyla kopyalanamaz, yeniden yayımlanamaz ya da başka bir internet sitesinde/dijital platformda Fencim içeriği yerine kullanılamaz.
Üçüncü taraf kaynaklara, eserlere, markalara ve diğer fikrî mülkiyet unsurlarına ait haklar ilgili hak sahiplerine aittir.
Konuyu Anladın mı?
“Hızlı Tekrar” bölümünü okuduktan sonra metne bakmadan konunun ana fikirlerini kendi cümlelerinle açıklamayı dene. Metindeki bir örneği seçip hangi kavramı anlattığını söyle. Takıldığın noktada ilgili başlığa dönerek yeniden okuyabilirsin.