Sabit Süratli ve Sabit Hızlı Hareket
6. Sınıf Fen Bilimleri · Fencim Akademi
Bir koşucu pistte bir tur atıp başlangıç çizgisine döndüğünde yol almıştır. Buna karşılık başlangıç ve bitiş konumu aynıdır. Hareketin bu iki farklı yönünü anlatmak için alınan yol ve yer değiştirme kavramları kullanılır.
Alınan yol, izlenen güzergâhla ilgilidir
Alınan yol, hareket sırasında izlenen güzergâhın toplam uzunluğudur. Virajlar, gidiş ve dönüş bölümleri bu toplamın içindedir. Birimi metre veya kilometre gibi uzunluk birimleridir. Alınan yolun belirtilmesi için doğu ya da batı gibi yön bilgisi gerekmez.
Bir öğrenci evinden kütüphaneye gidip aynı güzergâhtan döndüğünde, gidişteki ve dönüşteki yolun ikisini de almıştır. Başlangıç yerine dönmesi, yürüdüğü yolu yok etmez.
Yer değiştirme, başlangıç ve bitişle ilgilidir
Yer değiştirme, başlangıç konumundan son konuma uzanan yönlü değişimdir. Hareketlinin arada izlediği bütün kıvrımları göstermez. Başlangıç ile bitiş arasındaki düz bağlantı ve onun yönü önemlidir.
Evden çıkıp tekrar eve dönen öğrencinin yer değiştirmesi sıfırdır. Kütüphanede kalan öğrencinin yer değiştirmesi ise evden kütüphaneye doğrudur. Aynı iki konum arasında farklı güzergâhlardan gidilirse alınan yollar farklı, yer değiştirmeler aynı olabilir.
Düz bir yolda yön değiştirmeden gidildiğinde alınan yol ile yer değiştirmenin büyüklüğü eşit olabilir. Buna rağmen kavramlar aynı değildir; yer değiştirmede yön bilgisi vardır.
Sürat neyi anlatır?
Sürat, birim zamanda alınan yolla ilgilidir. Eşit sürelerde daha fazla yol alan hareketlinin sürati daha büyüktür. Aynı yolu daha kısa sürede tamamlayan hareketli de daha süratlidir.
Sürat “5 m/s” veya “40 km/h” gibi birimlerle ifade edilebilir. m/s, bir saniyedeki; km/h, bir saatteki yol alma düzeyini anlatır. Bu konuda birimler arası dönüşüm veya sayısal hesaplama yapılmadan anlamları karşılaştırılır.
Sabit süratli harekette eşit zaman aralıklarında eşit uzunlukta yollar alınır. Yalnızca başlangıç ve bitişe bakarak hareketin her an sabit süratli olduğu söylenemez. Aradaki eşit süreli bölümlerin de incelenmesi gerekir.
Hızda yön bilgisi de vardır
Fen bilimlerinde hız, birim zamandaki yer değiştirmeyle ilgilidir. Hızın ifade edilmesinde büyüklüğün yanında yön de bulunur. “Doğuya doğru 5 m/s” bir hız ifadesidir. İki hareketlinin sürati aynı olsa bile biri doğuya, diğeri batıya gidiyorsa hızları aynı değildir.
Sabit hızlı hareket, hareketlinin hem süratinin hem yönünün değişmemesidir. Düz bir yolda aynı yönde, eşit sürelerde eşit yollar alan araç buna örnek olabilir.
Sabit sürat her zaman sabit hız değildir
Virajı aynı süratle dönen bir aracın hareket yönü değişir. Bu yüzden sürati sabit kalsa bile hızı sabit değildir. Benzer biçimde çembersel pistte eşit sürelerde eşit yay uzunlukları alan koşucu sabit süratli olabilir; sürekli yön değiştirdiğinden sabit hızlı değildir.
| Karşılaştırma | Sürat | Hız |
|---|---|---|
| İlişkili olduğu büyüklük | Alınan yol | Yer değiştirme |
| Yön bilgisi | Gerekmez | Gereklidir |
| Sabit kalma koşulu | Birim zamanda alınan yol aynı | Büyüklük ve yön aynı |
| Sabit süratle viraj alma | Sabit olabilir | Değişir |
Bir gidiş-dönüşün bütünü ele alındığında toplam yer değiştirme sıfır olabilir. Bu durum hareketlinin yol boyunca hiç hareket etmediği anlamına gelmez. Sürat ve hız kavramlarını ayırmak, aynı hareket hakkında kurulan bu iki ifadenin neden çelişmediğini açıklar.
Hızlı Tekrar
Alınan yol: güzergâhın toplam uzunluğu. Yer değiştirme: başlangıçtan sona yönlü konum değişimi.
Sürat alınan yolla; hız yer değiştirme ve yönle ilişkilidir.
Sabit hız, sabit sürate ek olarak değişmeyen yön gerektirir.
Kaynakça ve Telif
Bu konu anlatımı, ilgili Millî Eğitim Bakanlığı Fen Bilimleri öğretim programı ve aşağıdaki bilimsel/eğitsel kaynaklardan doğrulanan bilgiler temelinde Fencim için özgün olarak hazırlanmıştır.
Başlıca Kaynaklar
Telif ve Kullanım Uyarısı
© Fencim — Tüm hakları saklıdır.
Fencim tarafından özgün olarak hazırlanan metinler ve Fencim'e ait özgün görsel çalışmalar; yazılı izin olmaksızın bütünüyle veya esaslı kısmıyla kopyalanamaz, yeniden yayımlanamaz ya da başka bir internet sitesinde/dijital platformda Fencim içeriği yerine kullanılamaz.
Üçüncü taraf kaynaklara, eserlere, markalara ve diğer fikrî mülkiyet unsurlarına ait haklar ilgili hak sahiplerine aittir.
Konuyu Anladın mı?
“Hızlı Tekrar” bölümünü okuduktan sonra metne bakmadan konunun ana fikirlerini kendi cümlelerinle açıklamayı dene. Metindeki bir örneği seçip hangi kavramı anlattığını söyle. Takıldığın noktada ilgili başlığa dönerek yeniden okuyabilirsin.