Besin Zinciri ve Enerji Akışı
7. Sınıf Fen Bilimleri · Fencim Akademi
Canlılar arasındaki beslenme ilişkisi
Bir çayırda otlar, çekirgeler, kurbağalar ve onları avlayan canlılar birbirinden bağımsız yaşamaz. Beslenme ilişkileri, hem maddelerin hem de besinlerdeki enerjinin canlılar arasında aktarılmasını sağlar.
Üreticiler, kendi besinlerini üretebilen canlılardır. Yeşil bitkiler ve algler, ışık enerjisinden yararlanarak besin üretir. Bu canlılar toprağı besin olarak yemez; topraktan su ve mineral alırlar. Besin üretirken havadaki karbon dioksitten de yararlanırlar.
Tüketiciler, besinlerini başka canlılardan veya onların ürünlerinden sağlar. Bitkilerle beslenen tavşan otçul; başka hayvanları yiyen tilki etçil beslenmeye örnektir. Hem bitkisel hem hayvansal besin tüketen canlılar hepçil olarak adlandırılır. Bir canlının beslenme biçimi, bulunduğu ağdaki yerini anlamaya yardımcı olur.
Ayrıştırıcılar, ölü canlı kalıntıları ve organik atıkların parçalanmasında görev alan bazı bakteri ve mantarlardır. Maddelerin yeniden çevreye katılmasını sağlarlar. Her bakteri ve mantar ayrıştırıcı değildir; bu ad, ekosistemdeki görevlerini belirtir.
Besin zincirindeki ok neyi gösterir?
Basit bir beslenme sırası besin zinciri olarak gösterilir:
Ot → çekirge → kurbağa → yılan
Ok, besin ve enerjinin aktarıldığı yönü gösterir. Çekirge ottan beslendiği için ok ottan çekirgeye gider. Okun yönü, avcının hangi canlıya doğru hareket ettiğini anlatmaz.
Ot üretici, çekirge birinci tüketici, kurbağa ikinci tüketici, yılan üçüncü tüketicidir. “Birinci tüketici” ifadesi zincirin birinci canlısı demek değildir; üretici tüketici basamaklarından önce gelir.
Doğada zincirler bir ağ oluşturur
Bir tilki yalnızca tek bir canlıyla beslenmez. Bir bitki de farklı otçullar tarafından tüketilebilir. Birbirine bağlanan bu zincirler besin ağını oluşturur. Ağ, doğadaki ilişkileri tek bir zincirden daha kapsamlı gösterir.
Örneğin bir alanda otlarla hem tavşanlar hem çekirgeler beslenebilir. Tilkiler tavşanları, bazı kuşlar çekirgeleri yiyebilir. Ot miktarının azalması yalnızca otçulları değil, onlarla beslenen diğer canlıları da etkileyebilir. Ancak bir canlının sayısının mutlaka belirli miktarda değişeceğini yalnız bu şemadan hesaplayamayız. Alternatif besinler, hastalıklar ve yaşam alanı da sonucu etkiler.
Ayrıştırıcılar ağın yalnız son basamağında bulunmaz. Üreticilerin, otçulların ve etçillerin kalıntıları ayrıştırılabilir. Bu nedenle ayrıştırıcılar bütün beslenme basamaklarıyla ilişkilidir.
Enerji piramidi neden yukarı doğru daralır?
Bir canlı aldığı enerjinin bir bölümünü hareket, büyüme ve diğer yaşamsal olaylarda kullanır. Enerjinin bir bölümü çevreye ısı olarak aktarılır; besinin tamamı da bir sonraki canlıya geçmez. Bu yüzden bir üst beslenme basamağına aktarılabilen enerji azalır.
Enerji piramidinin geniş tabanında üreticiler, daha dar üst bölümlerinde tüketiciler gösterilir. Piramit bir canlının büyüklüğünü değil, basamaklardaki enerji miktarını temsil eder. Aktarılan enerji oranı her ekosistemde tam olarak aynı değildir.
Birey sayısı ve toplam canlı kütlesi için çizilen piramitler, enerji piramidiyle karıştırılmaz. Örneğin tek bir ağaç çok sayıda böceği besleyebilir. Bu nedenle üst basamaklarda birey sayısı her durumda azalır veya canlıların vücut büyüklüğü mutlaka artar şeklinde genelleme yapılamaz.
Madde döner, enerji akar
Ayrıştırıcılar maddelerin yeniden kullanılmasına katkı sağlar. Üreticiler bu maddelerden tekrar yararlanabilir. Enerji ise besin zincirinden çevreye ısı olarak yayılır; aynı biçimde üreticilere dönüp yeniden dolaşmaz. Çoğu ekosistemde enerji girişinin temel kaynağı Güneş’tir.
Çevrede kolay parçalanmayan ve canlı vücudundan yeterince uzaklaştırılamayan bazı kirleticiler dokularda birikebilir. Bir avcı çok sayıda kirlenmiş av tükettiğinde, belirli kirleticilerin vücudundaki yoğunluğu artabilir. Beslenme basamakları boyunca görülen bu artış biyolojik büyütme olarak açıklanır; derslerde biyolojik birikim başlığı altında ele alınır. Bu durum bütün maddeler için geçerli değildir.
Böylece bir kirleticinin etkisi, yalnız döküldüğü alanla sınırlı kalmayabilir. Suya veya toprağa verilen kalıcı kirleticiler besin ilişkileri yoluyla başka canlılara ulaşabilir.
Hızlı Tekrar
- Üreticiler besin üretir, tüketiciler besinlerini diğer canlılardan sağlar; ayrıştırıcılar organik kalıntıların parçalanmasına katılır.
- Besin zincirindeki ok besin ve enerji aktarım yönünü gösterir. Birbirine bağlı zincirler besin ağı oluşturur.
- Üst basamaklara aktarılabilen enerji azalır; bu, birey sayısının her durumda azalacağı anlamına gelmez.
- Madde döngü yapabilir; enerji çevreye ısı olarak yayılır. Bazı kalıcı kirleticiler beslenme basamaklarında yoğunlaşabilir.
Kaynakça ve Telif
Bu konu anlatımı, ilgili Millî Eğitim Bakanlığı Fen Bilimleri öğretim programı ve aşağıdaki bilimsel/eğitsel kaynaklardan doğrulanan bilgiler temelinde Fencim için özgün olarak hazırlanmıştır.
Başlıca Kaynaklar
- MEB — 7. sınıf Sürdürülebilir Yaşam ve Enerji öğretim programı
- OpenStax — Ekosistemlerde enerji akışı
- Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi — Biyoçeşitlilik
Telif ve Kullanım Uyarısı
© Fencim — Tüm hakları saklıdır.
Fencim tarafından özgün olarak hazırlanan metinler ve Fencim'e ait özgün görsel çalışmalar; yazılı izin olmaksızın bütünüyle veya esaslı kısmıyla kopyalanamaz, yeniden yayımlanamaz ya da başka bir internet sitesinde/dijital platformda Fencim içeriği yerine kullanılamaz.
Üçüncü taraf kaynaklara, eserlere, markalara ve diğer fikrî mülkiyet unsurlarına ait haklar ilgili hak sahiplerine aittir.
Konuyu Anladın mı?
“Hızlı Tekrar” bölümünü okuduktan sonra metne bakmadan konunun ana fikirlerini kendi cümlelerinle açıklamayı dene. Metindeki bir örneği seçip hangi kavramı anlattığını söyle. Takıldığın noktada ilgili başlığa dönerek yeniden okuyabilirsin.