Boşaltım Sistemi
7. Sınıf Fen Bilimleri · Fencim Akademi
Hücreler çalışırken bazı atık maddeler oluşur. Ayrıca vücudun su ve mineral dengesi korunmalıdır. Bu maddelerin uygun miktarlarda uzaklaştırılması, yalnız “vücuttan bir şey çıkması” değil, iç ortamın düzenlenmesiyle ilgili bir süreçtir.
Boşaltımın amacı
Hücresel faaliyetler sonucunda oluşan atıkların ve ihtiyaç fazlası bazı maddelerin vücuttan uzaklaştırılması boşaltım olarak ele alınır. Atıkların birikmesi veya su dengesinin bozulması, hücrelerin çalışmasını etkileyebilir.
Kan, dokulardan aldığı çeşitli maddeleri boşaltımda görev alan organlara taşır. Bu nedenle boşaltım sistemi, dolaşım sisteminden bağımsız çalışmaz. Böbrekler yalnız son içilen suyu alan ve doğrudan dışarı akıtan bir boru sistemi değildir.
Böbreklerden dış ortama
| Yapı | Temel görevi |
|---|---|
| Böbrekler | Kanı süzme ve gerekli düzenlemelerle idrar oluşturma; su ve mineral dengesine katkı |
| Üreterler | İdrarı böbreklerden mesaneye taşıma |
| Mesane, yani idrar kesesi | İdrarı geçici olarak biriktirme |
| Üretra | İdrarı mesaneden dış ortama iletme |
İdrarın yolu böbrek → üreter → mesane → üretra → dış ortam biçimindedir. Kan böbreklere damarlarla gelir ve damarlarla ayrılır. Üreterler kanı değil, oluşmuş idrarı taşır.
Böbreklerin süzme işi, kanda bulunan her şeyi ayrım yapmadan atmak değildir. Vücudun gereksinim duyduğu maddelerin korunması ve fazla ya da atık maddelerin uygun miktarda uzaklaştırılması birlikte gerçekleşir. Bu konuda böbreğin ayrıntılı iç yapısı yerine bu temel işlev ele alınır.
İdrar, önemli ölçüde suyla birlikte üre ve çeşitli çözünmüş maddeleri içerir. İdrarın oluştuğu yer mesane değildir. Mesane, böbreklerde oluşan idrarın geçici deposudur.
Karaciğerin katkısı
Proteinlerin vücutta kullanılması sırasında oluşan bazı azotlu atıkların daha az zararlı bir biçime dönüştürülmesinde karaciğer rol alır. Bu süreçte oluşan üre, kanla böbreklere taşınır ve idrarla uzaklaştırılır.
Karaciğerin bu görevi, idrarı karaciğerin ürettiği anlamına gelmez. Atığın işlenmesi, taşınması ve dışarı çıkarılması farklı yapıların katkısıyla gerçekleşir. Tek bir organın adı bütün sürecin yerine geçmez.
Atıkları uzaklaştıran başka yapılar
Akciğerler, karbondioksiti ve su buharının bir bölümünü dışarı verilen havayla uzaklaştırır. Deri, terle su ve tuzların bir kısmını, az miktarda bazı atıkları dışarı verir. Terlemenin önemli görevlerinden biri de vücut sıcaklığının düzenlenmesine katkıdır.
Kalın bağırsak, sindirim kanalındaki kullanılmayan artıkların dışkı hâlinde uzaklaştırılmasına katılır. Dışkılama, temel olarak emilmeyen sindirim artıklarının atılmasıdır; hücrelerde oluşan atıkların böbreklerden uzaklaştırılmasıyla aynı olay değildir.
Okul şemalarında bu organlar “vücuttan atıkları uzaklaştıran yapılar” başlığı altında birlikte gösterilebilir. Bu ortak başlık, hepsinin aynı atığı aynı yöntemle uzaklaştırdığı anlamına gelmez.
Su dengesi ve günlük yaşam
Vücudun su ihtiyacı yaşa, hareket düzeyine, ortam sıcaklığına ve kişisel koşullara göre değişir. İhtiyaca uygun su tüketimi böbreklerin düzenleme işlevi için önemlidir. Herkes için her koşulda tek bir zorunlu su miktarı vermek doğru değildir.
Çok terlenen sıcak bir günde su kaybı artabilir. Böbrekler suyun korunmasına katkı sağlayarak idrar miktarını değiştirebilir. Bu tür değişimler vücuttaki sistemlerin birlikte çalıştığını gösterir; tek bir gözlemle hastalık tanısı konulmaz.
Dengeli beslenme, uygun hareket, kişisel temizlik ve tuvalet ihtiyacını sürekli ertelememek sağlıklı alışkanlıklardandır. İlaçlar veya “böbrek temizlediği” iddia edilen ürünler gelişigüzel kullanılmaz. Bazı maddeler böbreklerin iş yükünü veya sağlığını olumsuz etkileyebilir.
Uzun süreli ekran kullanımı su içme, hareket veya tuvalet ihtiyacını karşılama düzenini aksatıyorsa günlük alışkanlıkların düzenlenmesi önem kazanır. Bilimsel bir açıklama, etkiyi doğrudan ve dolaylı nedenleriyle ayırır; her sorunu tek davranışa bağlamaz.
Hızlı Tekrar
İdrar böbreklerde oluşur, üreterlerle mesaneye taşınır, üretradan dışarı çıkar.
Karaciğer bazı atıkları işler; kan taşır; böbrekler uzaklaştırır. Akciğer ve deri de farklı maddelerin atılmasına katılır.
Dışkılama ile hücresel atıkların boşaltılması aynı süreç değildir.
Kaynakça ve Telif
Bu konu anlatımı, ilgili Millî Eğitim Bakanlığı Fen Bilimleri öğretim programı ve aşağıdaki bilimsel/eğitsel kaynaklardan doğrulanan bilgiler temelinde Fencim için özgün olarak hazırlanmıştır.
Başlıca Kaynaklar
- MEB — 7. sınıf Vücudumuzdaki Sistemler öğretim programı
- NIDDK — Böbreklerin çalışması
- NIDDK — Sindirim sistemi ve artıkların uzaklaştırılması
- NHLBI — Akciğerler ve gaz alışverişi
Telif ve Kullanım Uyarısı
© Fencim — Tüm hakları saklıdır.
Fencim tarafından özgün olarak hazırlanan metinler ve Fencim'e ait özgün görsel çalışmalar; yazılı izin olmaksızın bütünüyle veya esaslı kısmıyla kopyalanamaz, yeniden yayımlanamaz ya da başka bir internet sitesinde/dijital platformda Fencim içeriği yerine kullanılamaz.
Üçüncü taraf kaynaklara, eserlere, markalara ve diğer fikrî mülkiyet unsurlarına ait haklar ilgili hak sahiplerine aittir.
Konuyu Anladın mı?
“Hızlı Tekrar” bölümünü okuduktan sonra metne bakmadan konunun ana fikirlerini kendi cümlelerinle açıklamayı dene. Metindeki bir örneği seçip hangi kavramı anlattığını söyle. Takıldığın noktada ilgili başlığa dönerek yeniden okuyabilirsin.