Karışımlar
7. Sınıf Fen Bilimleri · Fencim Akademi
Maddeler özelliklerini koruyarak birleşebilir
Toprak, hava ve limonata tek bir kimyasal maddeden oluşmaz. En az iki maddenin kimyasal olarak yeni bir saf madde oluşturmadan bir araya gelmesiyle karışım oluşur. Karışımı oluşturan maddelere bileşen denir.
Karışımın bileşen oranları değişebilir. Az şekerli ve çok şekerli iki su karışımı da şekerli sudur. Buna karşılık su bileşiğinin hidrojen ve oksijen atomlarının birleşme oranı sabittir. Bu nedenle karışımların, bir bileşiğinki gibi tek ve sabit bir kimyasal formülü yoktur.
Bileşenlerin kimyasal kimliklerini koruması, karışımın bütün özelliklerinin bileşenleriyle aynı olması demek değildir. Suya tuz eklenmesi, suyun donma davranışını değiştirebilir. Karışımlar genel olarak saf maddeler gibi tek bir ayırt edici erime veya kaynama noktasına sahip değildir.
Her yerinde aynı görünen ve görünmeyen karışımlar
Homojen karışımın bileşimi, uygun ölçekte alınan farklı örneklerinde aynıdır. Çözelti adı da verilen bu karışımlarda bileşenler tek tek ayırt edilemez. Tamamen çözünmüş tuzlu su ve temiz, kuru hava örnektir.
Heterojen karışımda ise bileşenler her yerde aynı biçimde dağılmamıştır. Yağ ve su farklı tabakalar oluşturur. Kumlu suda katı tanecikler bulunur. Çok küçük tanecikler içeren bazı heterojen karışımlar ilk bakışta tekdüze görünebilir; yalnızca çıplak gözle bakmak her zaman yeterli değildir.
| Karışan maddelerin başlangıç hâlleri | Örnek | Yapı |
|---|---|---|
| Katı–sıvı | Tam çözünmüş tuz ve su | Homojen |
| Katı–sıvı | Kum ve su | Heterojen |
| Sıvı–sıvı | Birbirinde çözünmüş etil alkol ve su | Homojen |
| Sıvı–sıvı | Yağ ve su | Heterojen |
| Gaz–gaz | Temiz, kuru hava | Homojen |
| Gaz–sıvı | Kabarcık oluşturmadan suda çözünmüş gaz | Homojen |
| Katı–gaz | Havada asılı toz | Heterojen |
| Katı–katı | Demir tozu ve kum | Heterojen |
Tabloda gazın sıvıda çözünmüş olması önemlidir. Gaz kabarcıkları ayrıca bulunuyorsa gaz ve sıvı ayrı bölgeler oluşturur. Benzer şekilde temiz hava ile sis aynı örnek değildir: Siste havaya dağılmış küçük sıvı su damlacıkları bulunur.
Çözücü, çözünen ve çözünme
Bir çözeltide çözünmeyi sağlayan ortam çözücü, bu ortamda dağılan madde çözünen olarak adlandırılır. Şekerli suda su çözücü, şeker çözünendir. Su birçok maddeyi çözebilir; ancak her maddeyi çözmez. Yağın suda tabaka oluşturması bunun günlük bir örneğidir.
Şeker çözünürken şeker molekülleri suyun içinde dağılır. Moleküller yok olmaz. Tuz çözünürken ise tuzun yapısındaki yüklü tanecikler su içinde dağılır. Bu nedenle her çözünme aynı tür taneciklerle açıklanmaz.
Çözünme ile erime farklı olaylardır. Buzun sıvı suya dönüşmesi erimedir; bir çözücü gerekmez. Şekerin suda çözünmesinde ise şeker tanecikleri su tanecikleri arasında dağılır. Şekerin görünmez hâle gelmesi, sıvı şekere dönüştüğünü göstermez.
Çözünme hızı hangi koşullarda değişir?
Çözünme hızı, belirli bir miktar maddenin ne kadar kısa sürede çözündüğüyle ilgilidir. Şekerin suda çözünmesi gibi örneklerde üç etken öne çıkar:
- Karıştırma: Çözünen yüzeyinin çevresine yeni çözücü ulaşmasını kolaylaştırır.
- Temas yüzeyi: Aynı miktar şeker küçük parçalara ayrıldığında suyla temas eden toplam yüzey büyür. Toz şeker, aynı kütlede tek parça şekere göre daha hızlı çözünebilir.
- Sıcaklık: Su sıcaklığının yükselmesi tanecik hareketini artırır; şekerin çözünmesi genellikle hızlanır.
Örneğin eşit miktarda su içeren iki bardakta, eşit kütlede aynı şekerin çözünmesi karşılaştırılsın. Yalnızca bir bardak karıştırıldığında çözünme süresindeki fark karıştırmayla ilişkilendirilebilir. Bardaklardan biri aynı zamanda daha sıcaksa iki etken birlikte değiştiği için farkın yalnız karıştırmadan kaynaklandığı söylenemez.
Bu karşılaştırmada değiştirilen özellik bağımsız değişken, ölçülen çözünme süresi bağımlı değişkendir. Su miktarı, sıcaklık ve şekerin kütlesi gibi aynı tutulan özellikler kontrol edilen değişkenlerdir.
Daha hızlı çözünme, mutlaka daha fazla maddenin çözünebileceği anlamına gelmez. Karıştırmak ve küçültmek süreyi etkiler; aynı sıcaklıkta son durumda çözünebilecek en yüksek miktarı kendiliğinden artırmaz. Çözünme hızı ile çözünürlük ayrı kavramlardır.
Hızlı Tekrar
- Karışımlarda bileşen oranları değişebilir; tek bir bileşik formülü bulunmaz.
- Homojen karışımlara çözelti denir; heterojen karışımlar her yerde aynı bileşimde değildir.
- Çözünmede tanecikler çözücü içinde dağılır; yok olmaz ve olay erimeyle aynı değildir.
- Şekerin suda çözünmesi karıştırma, temas yüzeyi ve sıcaklıktan etkilenir. Hız ile çözünebilen son miktar farklıdır.
Kaynakça ve Telif
Bu konu anlatımı, ilgili Millî Eğitim Bakanlığı Fen Bilimleri öğretim programı ve aşağıdaki bilimsel/eğitsel kaynaklardan doğrulanan bilgiler temelinde Fencim için özgün olarak hazırlanmıştır.
Başlıca Kaynaklar
- MEB — 7. sınıf Maddenin Doğasına Yolculuk öğretim programı
- OpenStax — Maddenin sınıflandırılması
- OpenStax — Çözünme süreci
Telif ve Kullanım Uyarısı
© Fencim — Tüm hakları saklıdır.
Fencim tarafından özgün olarak hazırlanan metinler ve Fencim'e ait özgün görsel çalışmalar; yazılı izin olmaksızın bütünüyle veya esaslı kısmıyla kopyalanamaz, yeniden yayımlanamaz ya da başka bir internet sitesinde/dijital platformda Fencim içeriği yerine kullanılamaz.
Üçüncü taraf kaynaklara, eserlere, markalara ve diğer fikrî mülkiyet unsurlarına ait haklar ilgili hak sahiplerine aittir.
Konuyu Anladın mı?
“Hızlı Tekrar” bölümünü okuduktan sonra metne bakmadan konunun ana fikirlerini kendi cümlelerinle açıklamayı dene. Metindeki bir örneği seçip hangi kavramı anlattığını söyle. Takıldığın noktada ilgili başlığa dönerek yeniden okuyabilirsin.