Mercekler

7. Sınıf Fen Bilimleri · Fencim Akademi

Büyüteçle yakından incelenen bir yaprağın ayrıntıları daha büyük görünebilir. Kameradaki mercekler ise görüntünün algılayıcı üzerine düşmesine yardım eder. Her iki kullanımda da ışığın saydam yüzeylerden geçerken kırılmasından yararlanılır.

Mercek nedir?

Işığı kırarak yönlendiren, genellikle cam veya saydam plastikten yapılan optik elemana mercek denir. Mercekler, orta ve kenar kalınlıklarına göre iki temel grupta ele alınır.

İnce kenarlı merceğin ortası kenarlarından kalındır. Kalın kenarlı merceğin ortası kenarlarından incedir. Adlandırma yalnız merceğin toplam büyüklüğüne veya ağır olmasına bağlı değildir.

İnce kenarlı mercek

Havada kullanılan sıradan cam ince kenarlı mercek, kendisine paralel gelen uygun ışınları bir bölgeye doğru yakınlaştırır. Bu nedenle yakınsak ya da toplayıcı mercek olarak da anılır. İdeal modelde ışınların toplandığı noktaya odak denir.

İnce kenarlı mercek, yakınındaki bir cisme bakıldığında büyüteç gibi düz ve büyük görüntü oluşturabilir. Ancak cisim uzaklığı değiştiğinde görüntünün büyüklüğü ve yönü de değişebilir. Her durumda büyük ve düz görüntü vermez.

Kalın kenarlı mercek

Havada kullanılan sıradan cam kalın kenarlı mercek, paralel gelen ışınları ıraksatır, yani birbirinden uzaklaştırır. Bu nedenle ıraksak ya da dağıtıcı mercek olarak da adlandırılır. Çıkan ışınların geriye uzantıları, geldikleri taraftaki bir odaktan çıkıyormuş gibi görünür.

Bu düzeyde ele alınan gerçek cisimler için kalın kenarlı mercek düz ve küçük görüntü oluşturur. “Kalın” sözcüğü görüntünün büyük olacağını anlatmaz; kenar kalınlığını belirtir.

Görseli büyüt (yeni sekmede)

Bu ilişkiler mercek malzemesinin çevresindeki ortamdan optikçe daha yoğun olduğu sıradan hava-cam modeli içindir. Günlük gözlemlerde kullanılan bu koşul, her saydam biçimin her ortamda aynı davrandığı genellemesine dönüştürülmez.

Merceklerin kullanım alanları

Büyüteçte amaç, yakındaki ayrıntıyı büyük görmektir. Mikroskop ve birçok teleskopta birden fazla optik eleman birlikte kullanılır. Kamera sistemlerinde mercekler, görüntünün kayıt yüzeyine uygun biçimde yönlendirilmesini sağlar.

Gözlüklerde farklı mercek türlerinden yararlanılır; hangi merceğin uygun olduğu uzman ölçümüyle belirlenir. Bu bilgi, kişinin kendi kendine mercek seçmesi için reçete değildir. Aynı cihazda birden fazla mercek bulunabileceğinden bütün cihazı tek bir mercek türüne indirgemek her zaman doğru olmaz.

Görseli büyüt (yeni sekmede)

Su damlası ve görüntü

Bir yaprağın üzerindeki uygun biçimli su damlası, ışığı kırarak altında kalan ayrıntıyı daha büyük gösterebilir. Bu durum damlanın biçiminin ve gözlem konumunun önemini gösterir. Her su damlası, her konumda aynı büyütmeyi yapmaz.

Saydam bir cismin mercek gibi davranması için yalnız saydam olması yetmez; yüzey biçimi ve çevresindeki ortamla ilişkisi önemlidir. Düz bir cam levhayla büyütecin etkisi bu yüzden aynı değildir.

Işığın toplanması ve çevre

İnce kenarlı mercek, uygun koşullarda Güneş ışığını küçük bir alana toplayarak o alanı ısıtabilir. Bu özellik, merceklerle Güneş’e bakmanın göz için neden tehlikeli olduğunu da açıklar. Gözlem araçları Güneş’e uygun koruma olmadan yöneltilmez.

Doğaya bırakılan cam veya su dolu saydam kaplar bazı geometrilerde ışığı yoğunlaştırabilir; ayrıca kesilme ve kirlilik gibi başka zararlar oluşturur. Bu, her orman yangınının camdan kaynaklandığı anlamına gelmez. Temel sorumluluk, atıkları doğal ortama bırakmamaktır.

Hızlı Tekrar

İnce kenarlı mercek ortada kalındır ve paralel ışınları toplar. Kalın kenarlı mercek ortada incedir ve ışınları dağıtır.

Görüntü, mercek türü ve cisim uzaklığıyla ilişkilidir. Optik araçlarda birden fazla mercek birlikte çalışabilir.

Kaynakça ve Telif

Bu konu anlatımı, ilgili Millî Eğitim Bakanlığı Fen Bilimleri öğretim programı ve aşağıdaki bilimsel/eğitsel kaynaklardan doğrulanan bilgiler temelinde Fencim için özgün olarak hazırlanmıştır.

Başlıca Kaynaklar

• MEB — 7. sınıf Işığın Kırılması ve Mercekler öğretim programı
• OpenStax — Mercekler ve görüntü
• OpenStax — Kırılma

Telif ve Kullanım Uyarısı

© Fencim — Tüm hakları saklıdır.

Fencim tarafından özgün olarak hazırlanan metinler ve Fencim'e ait özgün görsel çalışmalar; yazılı izin olmaksızın bütünüyle veya esaslı kısmıyla kopyalanamaz, yeniden yayımlanamaz ya da başka bir internet sitesinde/dijital platformda Fencim içeriği yerine kullanılamaz.

Üçüncü taraf kaynaklara, eserlere, markalara ve diğer fikrî mülkiyet unsurlarına ait haklar ilgili hak sahiplerine aittir.

Konuyu Anladın mı?

“Hızlı Tekrar” bölümünü okuduktan sonra metne bakmadan konunun ana fikirlerini kendi cümlelerinle açıklamayı dene. Metindeki bir örneği seçip hangi kavramı anlattığını söyle. Takıldığın noktada ilgili başlığa dönerek yeniden okuyabilirsin.