Saf Maddeler
7. Sınıf Fen Bilimleri · Fencim Akademi
Saf madde ne demektir?
Saf madde, belirli bir kimyasal bileşime sahip olan maddedir. Elementler ve bileşikler saf maddedir. Buradaki “saf” sözcüğü temiz, sağlıklı veya doğal anlamına gelmez. İçme suyu sağlıklı olabilir; fakat çözünmüş mineraller içerdiği için kimyasal açıdan genellikle bir karışımdır.
Bir saf madde tek tür kimyasal madde içerir. Elementte tek tür atom bulunur. Bileşikte farklı elementlere ait atomlar belirli oranlarda kimyasal olarak birleşmiştir. Bu ayrım, “saf maddede yalnızca tek tür atom vardır” şeklindeki genellemenin neden yanlış olduğunu gösterir.
Element ve bileşik arasındaki fark
| Özellik | Element | Bileşik |
|---|---|---|
| Atom türü | Tek tür atom içerir. | En az iki farklı elementin atomlarını içerir. |
| Gösterim | Sembol ile gösterilir. | Formül ile gösterilir. |
| Yapı | Tek atomlu veya moleküler yapıda olabilir; başka düzenli yapılar da bulunur. | Moleküler yapıda veya çok sayıda yüklü taneciğin oluşturduğu yapıda olabilir. |
| Kimyasal ayrıştırma | Daha basit maddelere kimyasal yollarla ayrıştırılamaz. | Uygun kimyasal yollarla daha basit maddelere ayrıştırılabilir. |
Su, hidrojen ve oksijenin gelişigüzel karışması değildir. Bir su molekülünde iki hidrojen atomuna karşılık bir oksijen atomu bulunur. Suyun özellikleri, onu oluşturan elementlerin özelliklerinden farklıdır. Bileşik oluşumunda sabit atom oranı önemlidir; bir karışımın bileşen miktarları ise değiştirilebilir.
Elementlerin ortak dili: Semboller
Element sembolünün ilk harfi büyük, varsa ikinci harfi küçüktür. Co, kobalt elementinin sembolüdür; CO, karbon ve oksijen içeren bir bileşiğin formülüdür. Harflerin büyük veya küçük yazılması anlamı değiştirir.
Aşağıdaki tabloda ilk 18 element, proton sayısına göre sıralanmıştır. Elektron dağılımları nötr atomlar içindir. “2, 8, 1” gösterimi, içten dışa doğru katmanlardaki elektron sayılarını belirtir.
| Proton sayısı | Element | Sembol | Elektron dağılımı | Periyot | A grubu gösterimi |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Hidrojen | H | 1 | 1 | 1A |
| 2 | Helyum | He | 2 | 1 | 8A |
| 3 | Lityum | Li | 2, 1 | 2 | 1A |
| 4 | Berilyum | Be | 2, 2 | 2 | 2A |
| 5 | Bor | B | 2, 3 | 2 | 3A |
| 6 | Karbon | C | 2, 4 | 2 | 4A |
| 7 | Azot | N | 2, 5 | 2 | 5A |
| 8 | Oksijen | O | 2, 6 | 2 | 6A |
| 9 | Flor | F | 2, 7 | 2 | 7A |
| 10 | Neon | Ne | 2, 8 | 2 | 8A |
| 11 | Sodyum | Na | 2, 8, 1 | 3 | 1A |
| 12 | Magnezyum | Mg | 2, 8, 2 | 3 | 2A |
| 13 | Alüminyum | Al | 2, 8, 3 | 3 | 3A |
| 14 | Silisyum | Si | 2, 8, 4 | 3 | 4A |
| 15 | Fosfor | P | 2, 8, 5 | 3 | 5A |
| 16 | Kükürt | S | 2, 8, 6 | 3 | 6A |
| 17 | Klor | Cl | 2, 8, 7 | 3 | 7A |
| 18 | Argon | Ar | 2, 8, 8 | 3 | 8A |
Bu modelde ilk 18 element için ilk katmanda en çok 2, sonraki katmanlarda gösterilen düzen içinde 8 elektron kullanılır. Üçüncü katmanın bütün elementlerde en fazla 8 elektron taşıyabileceği sonucu çıkarılmaz; burada daha ileri elektron düzenleri kapsam dışındadır.
İlk 18 element dışında bilinmesi gereken bazı semboller de şöyledir:
| Element | Sembol | Element | Sembol | Element | Sembol |
|---|---|---|---|---|---|
| Altın | Au | Gümüş | Ag | Bakır | Cu |
| Çinko | Zn | Kurşun | Pb | Cıva | Hg |
| Platin | Pt | Demir | Fe | İyot | I |
Periyodik tablodaki yer ile atom yapısı
Periyodik tabloda elementler artan proton sayısına göre düzenlenir. Yatay sıralar periyot, düşey sütunlar grup olarak adlandırılır. Tabloda 7 periyot ve 18 sütun vardır.
Güncel grup numaraları 1–18 arasındadır. Derslerde karşılaşılan A/B gösteriminde ana gruplar 1A–8A olarak adlandırılır; ortadaki 10 sütun B grupları bölgesini oluşturur. İlk iki A grubu güncel 1 ve 2. gruplara, 3A–8A ise 13–18. gruplara karşılık gelir.
İlk 18 elementin nötr atom modellerinde, elektron bulunan katman sayısı periyodu gösterir. Son katmandaki elektron sayısı da çoğu durumda A grubu numarasını verir. Örneğin 2, 8, 7 dağılımına sahip klor, 3. periyot ve 7A grubundadır. Helyum istisnadır: Son katmanında 2 elektron bulunmasına rağmen 8A grubunda yer alır.
Elektron alışverişi ve iyon oluşumu
Nötr atom elektron alır veya verirse toplam yük dengesi değişir. Elektron sayısı proton sayısından farklı olan bu yüklü taneciğe iyon denir. Elektron verme atomu pozitif, elektron alma negatif yüklü hâle getirir. Protonlar elektron alışverişinde çekirdekten ayrılmaz.
| Başlangıçtaki nötr atom | Değişim | Oluşan iyon | Son durum |
|---|---|---|---|
| Na: 11 proton, 11 elektron | 1 elektron verir. | Na⁺ | 11 proton, 10 elektron |
| Mg: 12 proton, 12 elektron | 2 elektron verir. | Mg²⁺ | 12 proton, 10 elektron |
| Cl: 17 proton, 17 elektron | 1 elektron alır. | Cl⁻ | 17 proton, 18 elektron |
| O: 8 proton, 8 elektron | 2 elektron alır. | O²⁻ | 8 proton, 10 elektron |
İlk katmanın 2 elektronla dolu olması dublet, dış katmanın bu düzeyde ele alınan örneklerde 8 elektronlu düzen kazanması oktet olarak adlandırılır. Bu düzenler, birçok atomun birleşme davranışını açıklamaya yardımcı olur. Örneğin sodyumun bir elektron vermesi sonucunda kalan elektron dağılımı 2, 8 olur.
Ana grup elementlerinin bazıları elektron vererek, bazıları alarak bu tür düzenlere ulaşabilir. Ancak bütün atomlar mutlaka iyon oluşturmaz. Atomlar arasında elektronların ortaklaşa kullanıldığı bağlar da bulunur. Dublet ve oktet, atomların bilinçli bir “isteği” değildir; kararlı düzenleri açıklayan modellerdir.
Bileşiklerin formüllerini okumak
Formül, bileşiğin hangi elementlerden oluştuğunu ve atomların birleşme oranını gösterir. H₂O ile H₂O₂ farklı formüllerdir; aynı iki elementin farklı oranlarda birleşmesi farklı maddeler oluşturabilir.
| Bileşiğin adı | Formülü |
|---|---|
| Su | H₂O |
| Sodyum klorür | NaCl |
| Karbon dioksit | CO₂ |
| Karbon monoksit | CO |
| Amonyak | NH₃ |
| Kükürt dioksit | SO₂ |
| Hidrojen klorür | HCl |
| Sülfürik asit | H₂SO₄ |
| Sodyum hidroksit | NaOH |
| Glikoz | C₆H₁₂O₆ |
Bir glikoz molekülünde 6 karbon, 12 hidrojen ve 6 oksijen atomu bulunur. NaCl formülü ise katı sodyum klorürde sodyum ve klor kaynaklı iyonların 1:1 oranını gösterir; ayrı bir NaCl molekülü bulunduğunu söylemez. HCl bileşiği hidrojen klorürdür; bunun sudaki çözeltisi hidroklorik asit olarak adlandırılır.
Formülün sağ altındaki sayı ile iyon yükü karıştırılmaz. O₂’deki alt indis atom sayısını, O²⁻’deki üstte yazılmış işaret ve sayı ise iyonun yükünü belirtir.
Hızlı Tekrar
- Element tek tür atom, bileşik belirli oranlarda birleşmiş farklı element atomları içerir; ikisi de saf maddedir.
- Elementler sembolle, bileşikler formülle gösterilir; büyük ve küçük harfler anlam taşır.
- Periyodik tabloda sıralama proton sayısına göredir. Periyot yatay sıra, grup düşey sütundur.
- Elektron veren atom pozitif, elektron alan atom negatif iyon oluşturur; proton sayısı değişmez.
- Dublet ve oktet, belirli kararlı elektron düzenlerini açıklar. Alt indis atom oranını, üstteki yük işareti iyon yükünü gösterir.
Kaynakça ve Telif
Bu konu anlatımı, ilgili Millî Eğitim Bakanlığı Fen Bilimleri öğretim programı ve aşağıdaki bilimsel/eğitsel kaynaklardan doğrulanan bilgiler temelinde Fencim için özgün olarak hazırlanmıştır.
Başlıca Kaynaklar
- MEB — 7. sınıf Maddenin Doğasına Yolculuk öğretim programı
- IUPAC — Periyodik tablo
- OpenStax — İyonik ve moleküler bileşikler
- OpenStax — Kimyasal formüller
Telif ve Kullanım Uyarısı
© Fencim — Tüm hakları saklıdır.
Fencim tarafından özgün olarak hazırlanan metinler ve Fencim'e ait özgün görsel çalışmalar; yazılı izin olmaksızın bütünüyle veya esaslı kısmıyla kopyalanamaz, yeniden yayımlanamaz ya da başka bir internet sitesinde/dijital platformda Fencim içeriği yerine kullanılamaz.
Üçüncü taraf kaynaklara, eserlere, markalara ve diğer fikrî mülkiyet unsurlarına ait haklar ilgili hak sahiplerine aittir.
Konuyu Anladın mı?
“Hızlı Tekrar” bölümünü okuduktan sonra metne bakmadan konunun ana fikirlerini kendi cümlelerinle açıklamayı dene. Metindeki bir örneği seçip hangi kavramı anlattığını söyle. Takıldığın noktada ilgili başlığa dönerek yeniden okuyabilirsin.