Kimyasal Tepkimeler

8. Sınıf Fen Bilimleri · Fencim Akademi

Önceki konumuzda maddelerin kimliğini kökten değiştiren kimyasal değişimleri görmüştük. Peki bu kimlik değişimi laboratuvarda veya doğada tam olarak nasıl gerçekleşiyor? Maddeler birbirleriyle nasıl bir etkileşime giriyor da yepyeni özellikler kazanıyor? İşin sırrı şurada: Kimyasal Tepkimeler!

LGS'nin en çok grafik ve yorum sorusu çıkardığı bu konuyu tüm şifreleriyle çözmeye hazırsanız, hemen başlayalım!

Kimyasal Tepkimeler ve Özellikleri

Maddelerin kimyasal bir değişime uğrayarak yepyeni maddeler oluşturma sürecine kimyasal tepkime denir. Tepkimelerde maddelerin dış görünüşüyle birlikte iç yapısı, yani moleküler kimliği de tamamen başkalaşır.

Peki, bir ortamda kimyasal tepkime gerçekleştiğini nasıl anlarız? Laboratuvarda gözlemleyebileceğimiz şu ipuçları tepkimenin en net kanıtlarıdır:

• Gaz çıkışı meydana gelmesi (kabarcıklar oluşması)
• Renk veya koku değişimi yaşanması
• Isı veya ışık yayılması (ortamın ısınması, alev çıkması)
• Kabın dibinde çökelek adı verilen katı bir maddenin birikmesi

Kimyasal Tepkimenin Haritası: Denklemler

Kimyasal tepkimeleri ifade etmek için ok işaretli denklemler kullanırız. Bu haritanın iki tarafı vardır:

• Girenler (Harcananlar): Ok işaretinin sol tarafında yer alan, tepkimeye girip kendi özelliğini kaybeden maddelerdir. Zamanla miktarları azalır.
• Ürünler (Oluşanlar): Ok işaretinin sağ tarafında yer alan, tepkime sonucunda meydana gelen yepyeni maddelerdir. Zamanla miktarları artar.

$\text{X} + \text{Y} \quad (\text{Girenler}) \longrightarrow \text{Z} \quad (\text{Ürünler})$

Kimyasal Tepkimelerde Kütlenin Korunumu

Kimya dünyasının en katı kuralına geldik: Kimyasal tepkimelerde toplam kütle her zaman korunur! Tepkimeye giren maddelerin kütlelerinin toplamı, tepkime sonunda oluşan maddelerin kütlelerinin toplamına miligramı miligramına eşittir. Atomlar sihirli bir şekilde yok olmaz ya da yoktan yeni bir atom var edilemez.

• Tepkimede Her Zaman Korunanlar (Asla Değişmeyenler):

1. Toplam Kütle
2. Atom Sayısı ve Atom Cinsi (Girenlerde 4 tane Hidrojen varsa, ürünlerde de kesinlikle 4 tane Hidrojen olmak zorundadır!)
3. Toplam Proton, Nötron ve Elektron Sayısı
4. Atomların Çekirdek Yapısı

• Tepkimede Değişebilen Özellikler (Kesinlik Taşımayanlar):

1. Molekül Sayısı (Girenlerdeki toplam molekül sayısı ile ürünlerdeki molekül sayısı artabilir, azalabilir veya aynı kalabilir.)
2. Maddelerin Fiziksel Hali (Katı maddeler girip gaz maddeler çıkabilir.)
3. Toplam Hacim

LGS'de Buna Dikkat!

LGS yukarıda gördüğünüz kütle-zaman grafiklerine bayılır! Bu grafikleri okurken şu altın kuralları aklınızdan çıkarmayın:

1. Grafikte aşağı doğru inen çizgiler kütlesi azalan maddelerdir, yani Girenler kısmına yazılır.

2. Grafikte sıfırdan yukarı doğru çıkan çizgiler ise Ürünler kısmına yazılır.

3. Çizgilerden biri tam sıfır çizgisine dokunuyorsa, o madde tamamen tükenmiştir. Eğer sıfıra inmeden duruyorsa, o maddeden kapta artmıştır. Sorularda "Tepkime sonunda kapta hangi maddeler bulunur?" derlerse, oluşan ürünlerin yanına o artan maddeyi de eklemeyi sakın unutmayın!

Kimyasal Tepkime Çeşitleri

Müfredatımızda bilmemiz gereken, sınavda doğrudan karşımıza çıkacak iki popüler tepkime türü vardır.

1. Yanma Tepkimeleri

Bir maddenin oksijen gazı ($O_2$) ile tepkimeye girmesi olayıdır. Bir tepkimenin yanma tepkimesi olduğunu anlamanın tek bir pratik yolu vardır: $O_2$ molekülü, ok işaretinin sol tarafında (girenler kısmında) tek başına veya serbest halde yer almalıdır.

$CH_4 + 2O_2 \longrightarrow CO_2 + 2H_2O$

Yanma tepkimeleri iki farklı hızda gerçekleşir:

• Hızlı Yanma: Isı ve ışık çıkışının çok net görüldüğü, alevli yanmalardır. Odunun yanması, kömürün yanması veya gazın yanması buna örnektir.
• Yavaş Yanma: Alev veya ışık görülmez, çok uzun zaman dilimlerinde sessizce gerçekleşir. Demirin paslanması, canlılardaki solunum olayı ve yaprakların sararması aslında birer yavaş yanma tepkimesidir.

2. Nötralleşme (Asit-Baz) Tepkimeleri

Asit özelliği gösteren bir madde ile baz özelliği gösteren bir maddenin bir araya gelerek birbirlerinin etkisini yok etmesi sürecidir. Nötralleşme tepkimelerinin sonucunda her zaman TUZ ve SU oluşur.

$\text{Asit} + \text{Baz} \longrightarrow \text{Tuz} + \text{Su}$

• Klasik Örnek: Hidroklorik asit (Tuz ruhu) ile Sodyum hidroksit (Sud kostik) tepkimeye girdiğinde evlerimizde kullandığımız sofra tuzu ve su meydana gelir:

$HCl + NaOH \longrightarrow NaCl + H_2O$

Kritik Bilgi!

Her kimyasal değişim bir kimyasal tepkimedir ancak her fiziksel değişim bir tepkime değildir. Örneğin suyun donması, buharlaşması veya şekerin suda çözünmesi gibi olaylarda atomlar arası bağlar kopmadığı için bu süreçler kimyasal tepkime denklemleriyle gösterilemez. Sınavda çözünme olaylarını tepkime sanıp kütle hesabı yapmaya çalışmayın!

FENcim Şipşak Özet: Sınavda İşine Yarayacak Altın Notlar

• Kimyasal Tepkime: Maddelerin tanecik yapısının değişerek yepyeni maddeler oluşturması sürecidir.
• Denklemin Tarafları: Sol taraf "Girenler" (kütlesi azalanlar), sağ taraf "Ürünler" (kütlesi artanlar) olarak adlandırılır.
• Kütlenin Korunumu: Girenlerin toplam kütlesi, ürünlerin toplam kütlesine her zaman eşittir.
• Değişmeyen Değerler: Toplam kütle, atom sayısı, atom cinsi, proton, nötron ve elektron sayısı her zaman korunur.
• Değişebilen Değerler: Molekül sayısı, maddelerin fiziksel halleri ve toplam hacim değişiklik gösterebilir.
• Yanma Şifresi: Ok işaretinin solunda (girenlerde) tek başına $O_2$ gazı bulunmalıdır.
• Yavaş Yanma: Alevsiz gerçekleşir; demirin paslanması ve solunum en popüler örnekleridir.
• Nötralleşme: Asit ve bazın birleşerek tuz ve su oluşturması olayıdır.