Mevsimlerin Oluşumu

8. Sınıf Fen Bilimleri · Fencim Akademi

Temmuz ayında biz burada sıcaktan bunalıp buz gibi içecekler ararken, Güney Afrika’daki arkadaşların montlarını giyip sıkı sıkı giyindiğini biliyor muydunuz? Ya da şubat ayında Türkiye'de lapa lapa kar yağarken, Brezilya'da insanların plajda güneşlendiğini?

Aynı tarihte dünyanın farklı yerlerinde bambaşka mevsimlerin yaşanması bir tesadüf değil. Gelin, bu harika doğa olayının arkasındaki fenci sırları birlikte çözelim!

Dünya'nın İki Büyük Dansı: Dönme ve Dolanma

Mevsimlerin nasıl oluştuğunu anlamak için öncelikle Dünya'mızın uzayda yaptığı iki temel hareketi hatırlamamız gerekiyor. Dünya uzayda dümdüz durup beklemiyor; adeta iki farklı dansı aynı anda yapıyor!

1. Dans: Kendi Ekseni Etrafında Dönme (Günlük Hareket) Dünya, kuzey ve güney kutup noktalarından geçtiği varsayılan hayali bir çizgi olan dönme ekseni etrafında, batıdan doğuya doğru döner. Bu dönüşünü 24 saatte tamamlar.
Sonuçları: Gece ve gündüz ardı ardına yaşanır, günlük sıcaklık farkları oluşur.
2. Dans: Güneş Etrafında Dolanma (Yıllık Hareket) Dünya kendi etrafında dönerken aynı zamanda Güneş’in etrafında elips şeklindeki bir yolda dolanır. Bu yola yörünge, oluşturduğu düzleme ise yörünge düzlemi (dolanma düzlemi) denir. Dünya bu turunu 365 gün 6 saatte tamamlar.

Mevsimlerin Gerçek Sırrı: Eksen Eğikliği

Şimdi sıkı durun! Eğer Dünya uzayda dimdik bir şekilde dolansaydı, mevsimler diye bir şey hiç olmayacaktı! İşin sırrı şurada: Dünya, dolanma düzleminde biraz boynu bükük, yani eğik bir şekilde yol alıyor.

Ekvator düzlemi ile Dünya'nın dolanma düzlemi çakışık değildir. Aralarında tam 23° 27' (23 derece 27 dakika) bir açı vardır. İşte biz bu duruma eksen eğikliği diyoruz.

Kritik Bilgi! Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının değişmesi mevsimlerin oluşmasını asla etkilemez!

Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu tarih 3 Ocak'tır ama biz o sırada kış mevsimini yaşarız.

Dünya'nın Güneş'e en uzak olduğu tarih 4 Temmuz'dur ama biz o sırada yaz mevsimini yaşarız. Demek ki neymiş? Mesafe mevsimi belirlemez!

mevsimlerinolusumu-1

Işığın Açısı ve Birim Yüzeye Düşen Enerji

Eksen eğikliği yüzünden Güneş ışınları yıl içinde yeryüzüne farklı açılarla gelir. Işınların gelme açısı değiştikçe, yeryüzüne aktarılan ısı enerjisi de değişir.

Dik veya Dike Yakın Açılar (Yaz Mevsimi): Güneş ışınları dik geldiğinde yeryüzünde dar bir alana toplanır. Işınlar bir araya toplandığı için o bölgeye çok fazla ısı enerjisi aktarılır ve sıcaklık yükselir.
Eğik Açılar (Kış Mevsimi): Güneş ışınları eğik geldiğinde yüzeyde geniş bir alana dağılır. Enerji etrafa dağıldığı için birim yüzeye düşen ısı enerjisi azalır ve hava soğur.

LGS'de Buna Dikkat! Işınların gelme açısı ile gölge boyu arasında ters orantı vardır!

Güneş ışınları dik (büyük açıyla) gelirse gölge boyu kısa olur.

Güneş ışınları eğik (küçük açıyla) gelirse gölge boyu uzun olur.

Takvimdeki Sihirli Günler: Gündönümleri ve Ekinokslar

Dünya Güneş etrafında dolanırken dört önemli tarihte mevsim geçişleri yaşanır. LGS sorularının kalbi bu dört tarihte atar!

Tarih	Güneş Işınlarının Dik Düştüğü Yer	Kuzey Yarım Küre (KYK)	Güney Yarım Küre (GYK)	Gece - Gündüz Durumu
21 Haziran (Gündönümü)	Yengeç Dönencesi	Yaz başlangıcı	Kış başlangıcı	KYK'de en uzun gündüz, GYK'de en uzun gece yaşanır.
21 Aralık (Gündönümü)	Oğlak Dönencesi	Kış başlangıcı	Yaz başlangıcı	KYK'de en uzun gece, GYK'de en uzun gündüz yaşanır.
21 Mart (Ekinoks)	Ekvator Çizgisi	İlkbahar başlangıcı	Sonbahar başlangıcı	Tüm Dünya'da gece ve gündüz süreleri eşitlenir (12 saat).
23 Eylül (Ekinoks)	Ekvator Çizgisi	Sonbahar başlangıcı	İlkbahar başlangıcı	Tüm Dünya'da gece ve gündüz süreleri eşitlenir (12 saat).

Detaylara Göz Atalım:

21 Haziran: Kuzey kutup noktasına doğru gidildikçe gündüz süresi uzar. Öğle vakti Yengeç Dönencesi'nde düz zemindeki cisimlerin gölgesi oluşmaz.
21 Aralık: Güney kutup noktasına doğru gidildikçe gündüz süresi uzar. Öğle vakti Oğlak Dönencesi'nde cisimlerin gölge boyu sıfırdır.
Ekinoks Tarihleri (21 Mart - 23 Eylül): Eksen eğikliğinin etkisi ortadan kalkar. Güneş ışınları Ekvator'a öğle vakti tam 90 derecelik açıyla düşer.

LGS'de Buna Dikkat! Güneş ışınları yıl içinde Ekvator'a iki kez (21 Mart ve 23 Eylül) dik düşerken, dönencelere (Yengeç ve Oğlak) sadece bir kez dik düşer. Kutup bölgelerine ise hiçbir zaman dik açıyla düşmez! Kutup bölgelerinin her zaman soğuk kalmasının nedeni de işte bu eğik açıdır.

FENcim Şipşak Özet: Sınavda İşine Yarayacak Altın Notlar

Soru bankalarında ve denemelerde en çok karşınıza çıkacak, sizi hatadan kurtaracak ve LGS'de net kazandıracak o efsane özet geldi! Sınavdan önce burayı adınız gibi bilmeniz gerekiyor:

Mevsimlerin Sadece İki Nedeni Var: Dünya'nın Güneş etrafında dolanması ve eksen eğikliği. Sınavda gelen diğer seçeneklerin hepsi tuzaktır.
Mesafe Tuzağına Düşme: Dünya'nın Güneş'e yakın veya uzak olmasının mevsimlerle hiçbir ilgisi yoktur. En yakın olduğumuz 3 Ocak'ta kış, en uzak olduğumuz 4 Temmuz'da yaz yaşıyoruz!
Zıtlık Kuralı: Kuzey ve Güney Yarım Küre her zaman birbirinin tam tersi mevsimleri ve gece-gündüz sürelerini yaşar. Kuzey Yarım Küre'de yaz başlarken Güney Yarım Küre'de kış başlar.
Gölge Boyu Formülü: Güneş ışığı dik (90°) gelirse gölge en kısa (hatta dönencede sıfır) olur. Işık ne kadar eğik gelirse gölge o kadar uzun olur.
Dar Alan - Geniş Alan: Dik gelen ışınlar dar bir alanı çok ısıtır (Yaz). Eğik gelen ışınlar ise geniş bir alana dağılır ve az ısıtır (Kış).
Ekinoks Eşitliği: 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde dünyanın neresinde olursanız olun gece ve gündüz süresi hep 12 saattir. Ekvator'da ise bu 12-12 eşitliği yılın her günü geçerlidir.
Dik Açı Sınırları: Güneş ışınları yıl içinde dönencelere (Yengeç ve Oğlak) sadece 1 kez, Ekvator'a ise 2 kez dik düşer. Kutup bölgelerine ise hiçbir zaman dik açıyla düşmez.

LGS'de Buna Dikkat! 21 Haziran'da Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz yaşanır. 22 Haziran'dan itibaren gündüzler kısalmaya başlar. Sınavlarda en büyük tuzak buradadır: Gündüzlerin kısalmaya başlaması, gecelerin gündüzlerden daha uzun olduğu anlamına gelmez! 23 Eylül'e kadar gündüzler kısalır ama hala gecelerden uzundur.